Wymarzone zawody?

Każdego dnia nastolatki podejmują decyzje ważące na ich przyszłości. To, ile wysiłku wkładają w naukę i jakie przedmioty wybierają, kształtuje szanse na całe życie. Kluczową motywacją do nauki bywa marzenie o konkretnej pracy — a marzenia zależą nie tylko od talentu, lecz też od pochodzenia rodziny i od tego, jak szeroko młody człowiek zna świat pracy. Prosta zasada, którą raport powtarza jak refren: uczeń nie może zostać kimś, kogo nie potrafi sobie wyobrazić.

Raport opiera się na badaniu PISA 2018 — najbardziej rozległym zbiorze danych o młodzieży na świecie. Ponad pół miliona 15-latków z 79 krajów zapytano m.in. o zawód, który spodziewają się wykonywać w wieku 30 lat, oraz o plany dalszej edukacji. To pozwala prześledzić, jak marzenia zawodowe młodych zmieniły się przez dwie dekady, jak wiążą się z realnym popytem na rynku pracy i jak silnie kształtują je płeć oraz status społeczny.

Badania podłużne (śledzące te same osoby przez lata) z Australii, Wielkiej Brytanii i USA pokazują, że nastolatki łączące naukę z pracą dorywczą lepiej radzą sobie w wejściu na rynek pracy: rzadziej trafiają do grupy NEET (osób nieuczących się, niepracujących i nieuczestniczących w szkoleniu), mają wyższe zarobki i większą satysfakcję z kariery. Szkoła może odtworzyć wiele z tych korzyści przez dobre doradztwo zawodowe i kontakt z pracodawcami — zwłaszcza gdy obejmuje realne doświadczenie miejsca pracy.

Aspiracje młodych mają wartość prognostyczną — ci, którzy mierzą wysoko, częściej niż wskazywałoby ich pochodzenie trafiają do zawodów menedżerskich i wymagających studiów. Ale najbardziej uderzający wniosek jest inny: przez 20 lat marzenia zawodowe niemal się nie zmieniły, a wręcz skupiły w węższej grupie zawodów. Mimo mediów społecznościowych, druku 3D i sztucznej inteligencji, wyobraźnię 15-latków wciąż zajmują profesje rodem z XX, a nawet XIX wieku.

Rozbicie na płeć pokazuje dwie różne mapy marzeń. Warto zwrócić uwagę na „nowości" 2018 roku po stronie dziewcząt: projektantki, policjantki, architektki — oraz dominację lekarza/lekarki, która wysunęła się na pierwsze miejsce.

Za średnimi kryją się ogromne różnice między krajami. Konsekwentnie niską koncentrację widać m.in. w krajach z silnym systemem kształcenia zawodowego (Niemcy, Szwajcaria), choć w 2018 r. najniższe wartości w tabeli miały Czechy i Francja — po 36%. Najwyższą — kraje o niższych dochodach (Brazylia, Indonezja, Tajlandia). Polska, z koncentracją 42%, była poniżej mediany tabeli wynoszącej 46%, a jej wynik nie zmienił się między 2000 a 2018 r.

Kontrast między Niemcami a Indonezją najlepiej pokazuje, co oznacza „wąska" mapa marzeń: w Indonezji ponad połowa dziewcząt i 42% chłopców widzi siebie w zaledwie trzech zawodach.

Skoro marzenia się zawężają, pojawia się pytanie: czy młodzi w ogóle „widzą" zawody, na które będzie popyt? Analitycy porównali dane PISA z prognozami rynku pracy dla Kanady i USA. Wyodrębnili dostępne, dobrze płatne zawody — zwykle wymagające kwalifikacji poniżej typowego dyplomu licencjackiego; zawody „z przyszłością" w tabelach wymagają najwyżej stopnia associate — i podzielili je na dwie grupy: „z przyszłością" (wysoki prognozowany wzrost, ryzyko automatyzacji niższe od średniej) oraz „z przeszłością" (spadek zatrudnienia i ryzyko wyższe od średniej — zwykle znaczące lub wysokie).

Kluczowe liczby w kartach poniżej to dwa rankingi: #wzrostu (miejsce zawodu wg prognozy zatrudnienia) i #uczniów (miejsce wg zainteresowania nastolatków). Duża rozbieżność = sygnał rynku, który nie dociera do młodych.

Obraz jest mieszany. Na plus: młodzi chętnie wybierają „ludzkie", osobiste zawody z przyszłością (terapeuci, weterynaria). Na minus: świetne, dostępne zawody wsparcia zdrowia mają wysoki ranking wzrostu, ale niskie zainteresowanie uczniów — a niektóre zawody schyłkowe wciąż przyciągają uwagę. Sygnały rynku pracy słabo docierają do 15-latków.

Analitycy FutureFit AI wykorzystali dane OECD z badania umiejętności dorosłych (PIAAC), by ocenić, jak podatne na automatyzację są zawody, które młodzi chcą wykonywać. Wniosek: średnio w krajach OECD 39% zawodów wskazywanych przez 15-latków jest zagrożonych automatyzacją w ciągu 10–15 lat. Najpopularniejsze zawody (medycyna, profesje społeczne i prawne) są względnie bezpieczne — ale poza pierwszą piątką młodzi często wybierają profesje wysokiego ryzyka.

Ryzyko rozkłada się nierówno społecznie i wg płci. Średnio zawody wybierane przez uczniów defaworyzowanych są bardziej zagrożone (41%) niż tych uprzywilejowanych (37%). Podobnie zawody chłopców (41%) są bardziej narażone niż dziewcząt (38%).

To jeden z najmocniejszych wniosków raportu o (nie)równości. Wśród uczniów, którzy równie dobrze wypadli w teście z nauk ścisłych, zdolni uczniowie z zamożnych rodzin ponad dwukrotnie częściej planują studia niż równie zdolni uczniowie z rodzin defaworyzowanych. Talent bez wsparcia i wiedzy o możliwościach nie wystarcza.

Ten sam wzorzec dotyczy oczekiwań zawodowych: zdolni uczniowie z zamożnych domów ponad dwukrotnie częściej spodziewają się pracy w zawodzie menedżerskim lub specjalistycznym. Jak pokazują badania (Guyon, Huillery), zaniżone aspiracje potrafią wręcz obniżać wyniki w nauce i zaburzać ścieżkę edukacyjną — to błędne koło. Co ważne, zjawisko silniej dotyka chłopców niż dziewczęta. W krajach z mocnym VET (Austria, Niemcy) część różnicy to świadomy wybór ścieżki zawodowej — ale gdzie indziej to po prostu bariera.

W Rys. 4.1–4.4 „zdolni uczniowie" osiągają co najmniej poziom 2 we wszystkich trzech głównych dziedzinach PISA i poziom 4 w co najmniej jednej.

Jeden z najlepszych wskaźników radzenia sobie na rynku pracy to spójność planów: czy poziom edukacji, jaki uczeń zakłada, pasuje do zawodu, o którym marzy. Kto chce być prawnikiem, powinien planować studia. Gdy młody człowiek planuje mniej nauki, niż wymaga jego wymarzony zawód, mówimy o niespójności (misalignment) — sygnale zawodowego chaosu.

Znów najsilniej dotyka to uczniów z rodzin defaworyzowanych. Ważny jest też dostęp do informacji: raport pokazuje, że uczniowie zamożni częściej zdobywają wiedzę o finansowaniu studiów poza szkołą, natomiast w ramach szkoły nie widać konsekwentnego wzorca takiej nierówności. To znaczy, że szkoła może wyrównywać szanse — jeśli świadomie dostarcza rzetelnych informacji wszystkim.

Dane pokazują mierzalny związek między doradztwem a postawami wobec nauki. Uczniowie uczestniczący w działaniach doradczych częściej zgadzają się, że „warto starać się w szkole, bo to pomoże zdobyć dobrą pracę". Co ciekawe, najsilniej wiążą się z tą postawą działania wymagające niewiele czasu: rozmowa z doradcą i targi pracy. Poniższy wykres pokazuje iloraz szans skorygowany o płeć, status społeczno-ekonomiczny, cechy szkoły, pochodzenie imigracyjne, czynniki motywacyjne mierzone opuszczaniem lekcji lub całych dni oraz powtarzanie klasy jako wskaźnik potencjału poznawczego.

Doradztwo wiąże się też z szerszą paletą rozważanych zawodów (najsilniej: staże, job shadowing, targi pracy) — jest to związek w kierunku przeciwnym do zawężania marzeń z rozdziału 1, nie dowód samodzielnego efektu przyczynowego. Relacja z niespójnością planów jest bardziej złożona, co pokazuje, że liczą się także jakość, moment i kontekst działania.

Skoro udział w doradztwie wiąże się z korzystnymi postawami, kluczowe staje się pytanie o dostęp. Dane z kwestionariusza Educational Career Questionnaire pokazują, że bezpośredniego kontaktu ze światem pracy wciąż jest za mało: tylko najmniej angażujące działania (przeszukiwanie internetu, kwestionariusz) obejmują większość 15-latków. Mniej niż połowa rozmawiała z doradcą, a poniżej 40% było na targach pracy.

Problem w tym, że częściej korzystają uczniowie uprzywilejowani — choć to defaworyzowani bardziej potrzebują wsparcia. Poniżej różnica w punktach procentowych: dodatnia (zielona) = przewaga uczniów zamożnych.

Uczestnictwo silnie różnicuje też płeć. Dodatnia (zielona) = przewaga chłopców; ujemna (bursztynowa) = przewaga dziewcząt.

Skala różnic między krajami jest ogromna: ponad 80% młodych Duńczyków spotyka doradcę w szkole, ale w Belgii czy Brazylii — mniej niż co trzeci. W Hongkongu na targach pracy jest 8% uczniów, na Malcie — 72%. To pole do wzajemnego uczenia się między krajami.